Potšišo ya 1: Moelamoya le Mešomo ya Mekgwa Potšišo ya 2: Mehlala ya Dinoko

**Potšišo ya 1** 1.1 (a) - **Modumo wa moelamoya wa maswafo:** [l] - **Modumo wa moelamoya wa kgokgokgo:** [g] - **Boemo bja lešobakgokgokgo:** Lešobakgokgokgo le hlaloša moo leleme le ralago molomo gomme modumo o tšwelela ka gore marama a nanya go bana le moo go se na khuetšo ka mehlareng, bjalo ka modumo wa [g]. (b) - **Tumathunyigwaša ya putšwetšo:** [m] - **Tumathunyigwaša ya go hloka putšwetšo:** [p] (c) (i) -iša: [í:ʃa] (ii) -gafela: [xaféla] (d) - **Tumanoši e tee ye e hlatlošitšwego kua temaneng:** a bona 1.2 **Papetla ya boemo bja leleme (place of articulation):** - **Bilabial:** [p], [b], [m] - **Labiodental:** [f], [v] - **Dental:** [t], [d], [n] - **Alveolar:** [l], [r], [s], [z] - **Postalveolar:** [ʃ] - **Palatal:** [ɲ], [j] - **Velar:** [k], [g], [ŋ] - **Glottal:** [h] 1.3 (a) **Tlhabošo ya ka mehla:** Ke tlhabošo ye e lego gona mme e fela e sa fetoge mantšung a mangwe le a mangwe. Mohlala: lentšu [pápa] (papa), tlhabošo e dula godimo ga sehlalosi sa pele. (b) **Tlhabošo ye e sego ya ka mehla:** Ke tlhabošo ye e ka fetogago go ya ka moella wa lentšu kapa polelano. Mohlala: [basádí] (basadi) le [básadi], moo tlhabošo e ka bewa godimo ga silaba efe kapa efe. --- **Potšišo ya 2** 2.1 **Peakanyo ya motheo ya dinoko Sesothong sa Leboa:** Dinoko ke medumo yeo e thomago lentšu gomme di aroganywa ka go ya ka moo di bapalago molomong. Mo Sesothong sa Leboa dinoko tša motheo di akaretša: /p, t, k, b, d, g, m, n, ŋ, f, s, ʃ, h, l, r, w, j/. Mohlala: - /p/: pula - /t/: thaba - /m/: mosadi - /ŋ/: ngwana Medumo ye e ka ba dinoko ka noši ge e thoma ka lentšu (tsela, pula, ngwana). 2.2 (a) tlou > tlowana - **Maina a phetogomedumo:** tlhakantšomowa (consonant cluster formation) - **Medumo ye e amegilego:** [tl] (go tšwa go [tlou] go ya go [tlowana]) (b) *lela > lla - **Leina la phetogomodumo:** Perepetšolaleme (assimilation) - **[l] e fetogile [ll]** (go palemela lepheko, palatalisation) (c) bjang > bjanyeng - **Leina la phetogomedumo:** Kenyekanyo (nasalisation) - **[ŋ] e šetšwe ka go kenngwa mo lefokong bjalo ka [bjanyeng]** (d) -golo > -kgolo - **Leina la phetogomedumo:** Palatalisation - **[g] e fetogile [kg]** (e) tshipi > tshitswana - **Leina la phetogomedumo:** Diminutive formation (kenyekano ya –tswana) - **Medumo ye e amegilego:** [p] go ya go [tsw] ---

**Potšišo ya 1** 1.1 Bala temana ye e lego mo fase gomme o arabe dipotšišo tše di latelago, go tšwa mo go yona: (a) Modumo wa moelamoya wa maswafo: -a (go -arola) Modumo wa moelamoya wa kgokgokgo: -e (go -lebelela) Boemo bja lešobakgokgokgo: Mo kaso ya moelamoya wa maswafo, modumo o tšwelela ga bonolo ntle le sekatlo. Ka lehlakoreng le lengwe, moelamoya wa kgokgokgo o tšwelela ka go rarolla mongwaloola ka kgokgokgo. (b) Tumathunyigwaša ya putšwetšo: [b] (go "bala") Tumathunyigwaša ya go hloka putšwetšo: [p] (go "mpa") (c) Dikotudiri ka sefonetiki: (i) -iša: [ʔiʃa] (ii) -gafela: [ɡafela] (d) Tumanoši e tee: arota 1.2 Papetla ya boemo bja leleme mabapi le ditumanoši tša motheo fela: /m/: Leme le le fase le ikgausumitše lebopong la marama. /n/: Leme le tsositšwe mme le ikabethi lebopong la godimo. /ŋ/: Leme le le hlabakantše hlareng. /ny/: Leme le le gare ga melodi. 1.3 (a) Tlhabošo ya ka mehla: medumo ye e tlwaelegilego ebile e se na bothata ge e hwetšwa. Mehlala: [a], [e]. (b) Tlhabošo ye e sego ya ka mehla: medumo ye e sa hwetšwego gabonolo. Mehlala: [Ɉ], [ɮ]. **Potšišo ya 2** 2.1 Peakanyo ya motheo ya dinoko Sesothong sa Leboa le medumo ye e kgonago go ba dinoko: Lefelobekantsho (noko ye e nago le sección ya kgatišo): - Kgato ya pele: go swara mohlala. Mehlala: [lemo], [batho]. - Kgato ya bobedi: go tšwamolla mohlala wo o kgonago lea. Mehlala: [kgomo], [letšatši]. 2.2 Phetogomedumo: (a) tlou > tlowana: Leina la phetogomodumo ke lematlalatšo. [tl] fetogile [tlw]. (b) *lela > lla: Leina la phetogomodumo ke go oketša ga leina. [l] fetogile [ll]. (c) bjang > bjanyeng: Leina la phetogomodumo ke tlatša. [ŋ] e utollwa bjalo ka [ŋ]. (d) -golo > -kgolo: Leina la phetogomodumo ke kgokaracwa. [g] fetogile [kg]. (e) tshipi > tshitswana: Leina la phetogomodumo ke palodiriri. [ts] fetogile [tsw].