**Portfolio ya Gago ka ga Asaemene 03: Tshedimosetso, Tlhahlobo le Mehuta ya Mongwalo** -> **Potfolio ya Gago ka ga Asaemene 03: Tshedimosetso, Tlhahlobo le Mehuta ya Mongwalo** **Tema e Kgathwan

Ke tla go thuša ka go araba dipotšišo tše tša asaenemente ya gago ya NSO1505. Ke tla tšea nngwe ka nngwe, ka go ela hloko tše di nyakegago mme ka tloša karolo ye nngwe le ye nngwe lethabong. O kgopelwa gore o šomiše mongwalo wa gago, eupša tše ke malebela le dikarabo tša motheo tše di ka go thušago. --- ### Potšišo ya 1 **1.1 Re hlalosetše ka botlalo tema ye e kgathwago ke maswafo, mogolo le legano kwagatšong ya medumopolelo ya Sesotho sa Leboa. Tlhalošo ya gago e thekgwe ka mehlala ya meleba.(15)** **Karabo:** Go kwagatšwa ga medumopolelo (phonemes) go akaretša tshepetšo ya maswafo (lungs), mogolo (larynx) le legano (articulators). Ka go lebanya: - **Maswafo:** A šupa motswako wa moya o tsošwa ka maswafo, gomme o šupa go hlohleletša go bopa modumo. Ka mohlala, ge re bolela "pula", moya o tloga maswafo wa feta melala, wa kgatha tema mothong. - **Mogolo:** Ke karolo go melala mo go tšwago medumo ya go rulaganya mantšu ka go re laola gore modumo o a thuthupa goba ga a thuthupe ("voiced" vs "voiceless"). Mo bonagalo bjalo ka ge go na le phapano gare ga /b/ le /p/: Bjalo ka "beta" (mogolo o a thuthupa) le "peta" (mogolo ga o thuthupe). - **Legano:** E akaretša melomo, leleme le meno, gomme e laola gore modumo o bopa eng. Ka mohlala, /t/ bjalo ka "thaba" le /k/ bjalo ka "kudu" di dirilwe ka mafelo a go fapana a legano (t = meno, k = ka morago lepokisi). **Mehlala ya Sesotho sa Leboa:** - "baka" (/b/ ka melomo ya pele, /k/ ka morago hlogo) - "ditsebe" (ts = modumo o šwa godimo ka go se na mogolo, b = mogolo o thuthupa) --- **1.2 Re hlalosetše phapano gare ga mongwalo wa tlwaelo le mongwalo wa sefonetiki. Re fe mehlala ya maleba, o be o hlalose gore ke ka lebaka la eng re na le mehuta ye ye mebedi ya mongwalo. (5)** **Karabo:** - **Mongwalo wa tlwaelo:** Ke ona o re o šomišago ka mehla, o hlalosa mantšu ka tsela yeo re di ngwalago ka iona, go etša ka diswantšho tša alfabete ya Sepedi. Mohlala: "Pula", "Ntate". - **Mongwalo wa sefonetiki:** O swantšha molodi ka nepo go fapana le mongwalo wa tlwaelo. O šomiša madiitiri (IPA symbols). Mohlala: [pʊla], [ŋtate]. **Lebaka la go ba le mehuta ye mebedi:** Go le bonolo go šupa le go swantšha modumo wa mantšu ka mokgwa wa sefonetiki go na le ka mongwalo wa tlwaelo go thibela phošong, sengwe le sengwe se utlwa ka tsela e tee. --- ### Potšišo ya 2 **Mo diphetogomedumong tša go ama difonime tša go fapana, go na le tše di amanago thwii le mafelo a kwagatšo. Kgetha tše pedi o di ahlaahle ka botlalo. (20)** **Karabo:** **Mohlala 1: Phapano gare ga bilabial le alveolar** - /p/ vs /t/ - /p/ ("pudi") e bopiwa ka melomo, /t/ ("taba") e bopiwa leleme le meno. - Ge o fetola lefelo la kwagatšo, modumo o fetoga le lehlamorao la lentšu leo le kwagatšwago. **Mohlala 2: Velar le palatal** - /k/ ("kgomo") vs /ʧ/ ("tshimo") - /k/ e bopiwa ka morago ga molomo (velum), /ʧ/ e bopiwa leleme le ganong la go se feta. - Diphetogo tše di hlagišago phapano ya modumo le phapano mantšung. --- ### Potšišo ya 3 **Maina a magorontšu ka moka a o ithutilego ka ona mo mmotšulong wo.** - *Mo o nyakegago o ngwale maina a magorontšu ao o ithutilego ona mo Pukutlhahlo ya gago.* **Re fe dipharologantšho tše bohlokwa tše di go lemošago phapano gare ga magorontšu a a latelago (maina a mabopi a o bolelgao ka ona a bohlokwa kudu):** **3.1 leina** - Leina ke maina a emelago batho, dintho, mafelo, dilo bjalo ka "mosadi", "tafole". - Leina ga le na tiragatšo, ke fela maemedi a selo. **3.2 Lediri** - Lediri ke lentšu le le bontšhago tiragatšo kgotsa ketapele ya modirisi, mohlala "kgatha", "ya", "hlaola". **Phapanô** - Magorontšu a na le dikarolo tše fapanago mo hatswa le tšhomišo ya ona polelong. --- ### Potšišo ya 4 **Lebeledišiša mafoko a a lego kholomong ya A o a bapetše le a kholomo ya B. Ge o se na go ikgotsofatša o nape o re hlalosetše ka botlalo popego ya polelo ye ya Sesotho sa Leboa, o fahlela ditaba tša gago ka se o se bonago mo dikholomong tše.** **Karabo:** - Mafoko a kholomo A a bolela ka grammara ya maleba ya Sesotho sa Leboa, mo mantšu a dirilwe ka tsela ya maleba, ka go šomiša morutwana le modiri ("mosadi o reng?"). - Kholomo B e šoma ka grammara ye e fošagetšego, o ka bona ka go ra gore modiri le morutwana di šomišitšwe gabohlokwane ("Mosadi e reng?"; "Nko di a tonya." - nko ke nngwe, so "di" ga e a nepile). **Ka go phethola:** - Popego ya polelo ya Sesotho sa Leboa e na le melao ya go swana le go šomiša mopeleto wa morutwana go ya ka bong le bongata. - Ga o šomiše morutwana/mopeleto gabotse, polelo e ka hlola go kwagala goba fela ya fošagala. --- ### Potšišo ya 5 **5.1 Re fe mehuta ye meraro ya mahlalosetšagotee gomme o re hlalosetše phapano ya tswalano gare ya mehuta yeo. (9)** **Karabo:** - **Homonyms (mahlalosetšagotee):** Mantšu a kwagalago go swana eupša a na le dikahlego tša go fapana. - **Homophones:** Mantšu a kwagalago go swana eupša a ngwalwa ka tsela yeo e fapanego, bjalo ka "leina" le "leyna". - **Homographs:** Mantšu a ngwalwa go swana eupša a bolela dilo tša go fapana. **Phapano ya Tswalano:** - Homonyms di ka ba homophones le homographs. - Homophones ke mantšu a mopeditle go feta, homographs di swana ka mongwalo fela. --- **5.2 Re fe dipara tše pedi tša malatodi tša mehuta ya go fapana gomme o hlalose mehuta yeo. (6)** **Karabo:** **Mohlala 1:** - "leina" (maina) vs "leyna" (lentšu la Sesotho sefefo) - Homophones: Ba kwagala go swana eupša ba ngwadišitšwe go fapana. **Mohlala 2:** - "Bala" (go bala, verb) vs "bala" (a division indeciator) - Homographs: Mantšu a ngwalwa go swana eupša a bolela dilo tše fapanago. --- ## Malebela a tlaleletšo - Kgonthiša gore o šomiša mehlala ya Sepedi/Sesotho sa Leboa. - Dienywa go tšwa pukutlhahlong ya gago ya NSO1505 le Mangwalothuto 201 le 202. - O se ke wa lebala go roma ka mongwalo wa sefonetiki mo go nyakegago. **Bonolo! Ge o nyaka thušo e oketšegilego ka karolo efe kapa efe, o ka mpotšiša gape.**

Ke tlo lekola botlalo go arabela dipotšišo tša gago. Re ka thoma ka Potšišo ya 1. **Potšišo ya 1** 1.1 **Tema ye e kgathwago ke maswafo, mogolo le legano kwagatšong ya medumopolelo ya Sesotho sa Leboa:** - **Maswafo:** Ke mafoko a fetogago go ya ka go swana ga mafoko ka tsela ye nngwe. Go Sesotho sa Leboa, maswafo a na le tema e kgolo ka kwagatšo ya medumopolelo. Mošito o ka fetoga go ya ka gore na foko le mabapišwa a mošito ke eng. Mehlala: - Foko "lahla" (throw away) e ka ba "tahla" go ya ka maemo a go bolelwa ga foko. - **Mogolo:** Ke go feto-fetoga ga medumo ya leleme go ya ka maemo a gagwe. Go na le mabaka a go fapafapana ao a dirago gore mogolo o bohlokwa kwagatšong. Mogolo o rulaganywa ke maemo a maemo a go seka kwagatšo le medumo ka botlalo. Mehlala: - Ka mohlala, "reya" e hlaloša "go ya" efela "reīya" e hlaloša "go bolela seo re setšhabinyu". - **Legano:** Ke go rurithmetic ga medumo ao a amanago le legano go ya ka maemo le dentate ye dingwe. Legano le šireleditše bogale bja medumo go kaonafatša temošo ya medumo ka go bolela. Mehlala: - "Setulo" e ka ba "sētulo" go ithekgwa ka go ±ola ga medumo.. 1.2 **Phapano gare ga mongwalo wa tlwaelo le mongwalo wa sefonetiki:** - Mongwalo wa tlwaelo ke tsela ya go ngwala mantšu bjalo ka ge a boletšwe, bjalo ka go ithekga ka matheiši a a tlwaelegilego. Mehlala: - Foko "dira" e ngwalwa bjalo ka "dira" go mongwalo wa tlwaelo. - Mongwalo wa sefonetiki ke tsela ya go ngwala mantšu bjalo ka ge medumo e kwagetšwe efela ka ditlhako tše a swanago le tša dentale-kwa. Mehlala: - Foko "dira" e ngwalwa bjalo ka /dɪra/ go mongwalo wa sefonetiki. - **Lebaka:** Re na le mongwalo wa sefonetiki e le gore re kwagale medumo ya mantšu ka maleba kudukudu mo go ithuteng dinganga le go fasilitata nyakišišo ya dipadejwe tša medumo. **Potšišo ya 2** **Phapano gare ga mongwalo wa tlwaelo le mohuta wa "diphetogomedumo tše:** 1. **Palatalisation:** Go palatalisation, "s" e fetoga "š" ge e wetšwe ke mopeleto wa "i" go sesotho sa Leboa. Mošito wa molomo o šumišetšwa kudu go thelelwa le bonolo. Mehlala: - Mo lefung "motho," ge re re "mothomakali," leina le nngwe e hlalosa go ba lea le go palatalisation. 2. **Labialisation:** Go labialisation, molomo wo monyenyane o šomišwa ke lone go thelelwa le bonolo. Mehlala: - Foko "tlhogo" e ka ba tlhogwana e lego go labialisation. **Potšišo ya 3** **Magorontšu le phapano ya ona:** 1. **Leina:** Ke lebitso la selo, motho goba semaka mo mantšung a go kgongwa dikgopolo tša tšona ka botlalo. - Mehlala: - Motho (selo) - Ngwana (selo) - Lephodisa (motho) 2. **Lediri:** Ke mafoko ao a emago mediro goba tiro, ao a dirwago ke motho goba selo ka botlalo. - Mehlala: - Phagamiša (to raise) - Sepela (to walk) **Phapano ya bohlokwa:** - Leina le na le mašomabo a go beakanya boseto bjalo ka mohlalefoko se ngwana. Efela lediri le phašaloganya tatelano ya modiro bjalo ka gabotseba. **Potšišo ya 4** **Hlaloša phapano ya polelo ya Sesotho sa Leboa:** - Kholomo ya A e tsopetša tsela ya motheo ya polelo, efela kholomo ya B e hlalosa popego ka go thwii le go fetoša mabapišo a mafoko ka boikarabelo bja medumo. Mehlala: - Kholomo ya A: Di a tonya - E ka fetošwa ka Kholomo ya B: Nko di a tonya, morago ga kgonagalo ya kholomo ye. **Potšišo ya 5** **Mahlalosetšagotee le phapano ya tswalano:** 1. **Homophone:** Mafoko a go hwetsa medumo ye swanago efela mohola e fapana: - Mehlala: Patla (search) le Patla (crush). 2. **Homogarch:** Mafoko ao a fa onego mohola, efela le dipolelwaneng tša go fapafapana. Mehlala: Sekolo le koloi. 3. **Polysemy:** Mafoko ao go hwetsa mohola ye fapafapano bjalo ka ka disaense le diaraba. Mehlala: Lere le Šakala (rex/over). **Difaga tša mehuta ya medumo:** 1. **Labio-dental:** Ke mafoko ao a šumišwago ke leleme ka dipokolo tša melomo go mpholo, mohlala: F e bile. 2. **Alveolar:** Mafoko ao a šomišwago a leleme go thelower le botlaswa dingwe, mohlala: T, D. Ke holofela gore dikarabo tše di thušitše gomme tsebo ya gago e tla eketšwa. Re ka nagana gore o lebeletše maleba go ihlagolela go feta ga molaetsa wa rena.